Δεν φοβάμαι να γράψω· φοβάμαι να με διαβάσουν- Όταν η προσωπική φωνή συναντά το βλέμμα του Άλλου

 

    Η γραφή ενός κειμένου δεν είναι ποτέ μια εύκολη ή απλή διαδικασία. Από τη σύλληψη της ιδέας και την επεξεργασία της μέχρι την τελική αποτύπωση της στο χαρτί ο συγγραφέας έχει να διανύσει μια μοναχική διαδρομή από την οποία δεν λείπουν οι Λαιστρυγόνες κι οι Κύκλωπες, για να θυμηθούμε και τον Καβάφη.

Η τελευταία τελεία μπορεί να θεωρηθεί σαν την άγκυρα που θα δέσει το καράβι στο μόλο αν και σε πολλές περιπτώσεις ο δημιουργός είναι έτοιμος να τη σβήσει και να ξανασηκώσει την άγκυρα για να συνεχίσει το ταξίδι καθώς αισθάνεται πως όλο και κάτι υπάρχει που δεν έχει ειπωθεί, ότι κάτι που άξιζε ξέμεινε πίσω.

Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;

Οφείλεται στην τελειομανία που μπορεί να διακατέχει έναν συγγραφέα, στην ανασφάλεια του που δυσκολεύεται να τιθασεύσει, στην έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στις ικανότητες και το έργο του;

Ή μήπως εκείνο που τον φοβίζει, τελικά, είναι η συνειδητοποίηση πως με το τέλος του ταξιδιού έρχεται και η ώρα της αποκάλυψης και της κρίσης, αφού στο μόλο τον περιμένει ο αναγνώστης;

Σ’ αυτό το σημείο θα ήθελα να μοιραστώ μια προσωπική μου εμπειρία που μου συνέβη όταν έκανα τα πρώτα συγγραφικά μου βήματα.

Η παράσταση του θεατρικού μου έργου, «Η νόσος των παντρεμένων γυναικών» ,μιας κωμωδίας καταστάσεων με θέμα τις σχέσεις των παντρεμένων ζευγαριών, είχε ολοκληρωθεί και όλα πήγαν καλά. Οι θεατές άρχισαν να αποχωρούν όταν με πλησίασε μια άγνωστη μου κυρία που μου είπε:

«Γιατί μου το έκανες αυτό;»

Έκπληκτος, τη ρώτησα «Μα τι σας έκανα;»

Η απάντηση της μ’ άφησε άφωνο.

«Με ανέβασες στη σκηνή!»

Πέρασαν πολλά χρόνια από τότε, δεν θυμάμαι το πρόσωπο της αλλά δεν έχω ξεχάσει τα λόγια της.

Η φράση της με οδήγησε σε ένα ερώτημα που αφορά, νομίζω, κάθε συγγραφέα:

όταν ένας αναγνώστης ή ένας θεατής αναγνωρίζει τον εαυτό του στο έργο μας, τι ακριβώς έχει συμβεί;

Έχουμε αποκαλύψει κάτι γι’ αυτόν ή εκείνος έχει ανακαλύψει κάτι για τον εαυτό του;

Ενδεχομένως να έχουν συμβεί και τα δύο.

Αυτή μπορεί να είναι η στιγμή κατά την οποία καταλαβαίνουμε ότι οι ήρωές μας δεν μας ανήκουν τόσο απόλυτα όσο πιστεύαμε.

Ότι όταν συναντούν το βλέμμα του άλλου, μπορούν να γίνουν φορείς μιας αλήθειας που ξεπερνά τις προθέσεις μας.

Και τότε ο συγγραφέας, που μέχρι εκείνη τη στιγμή αισθανόταν πως κρατούσε τα νήματα της ιστορίας καλά στα χέρια του, βρίσκεται ξαφνικά απέναντι σε κάτι που δεν μπορεί να ελέγξει: την προσωπική αλήθεια του αναγνώστη ή του θεατή του.

Ίσως, λοιπόν, να μην είναι μόνο ο συγγραφέας εκείνος που εκτίθεται μέσα από το έργο του, αλλά να εκτίθεται, με έναν δικό του τρόπο, και ο άνθρωπος που το παρακολουθεί ή το διαβάζει.

Γιατί, όταν αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας σε μια ιστορία, δεν βλέπουμε μόνο τον ήρωα. Βλέπουμε και κάτι που κουβαλούσαμε μέσα μας, χωρίς να έχουμε βρει ακόμη τον τρόπο να το ονομάσουμε.

Κι εκεί, ανάμεσα σε αυτό που επινοήθηκε και σε αυτό που αναγνωρίστηκε, η γραφή παύει να είναι απλώς μια πράξη δημιουργίας. Γίνεται μια απρόσμενη συνάντηση ανθρώπων.

Η γραφή είναι μια πράξη καθαρά ιδιωτική. Όσο διαρκεί ο συγγραφέας είναι αντιμέτωπος μόνο με το κείμενο του, έχοντας εκείνος το πάνω χέρι και την πρωτοβουλία των κινήσεων. Από τις αποφάσεις που θα πάρει και τον τρόπο που θα επιλέξει για να υπερνικήσει τα εμπόδια που θα του παρουσιαστούν θα καθοριστεί και το τελικό αποτέλεσμα. Λογοδοτεί αποκλειστικά και μόνο στον εαυτό του και είναι ο μοναδικός και απόλυτος κριτής.

Όταν, όμως, το κείμενο πάρει τη μορφή ενός βιβλίου ή ενός θεατρικού έργου τότε το

ιδιωτικό γίνεται δημόσιο και στην ουσία παύει ν’ ανήκει στο δημιουργό του αφού πλέον λόγο έχει και ο κάθε αναγνώστης ή θεατής.

Μια εξέλιξη λογική και αναμενόμενη για όποιον γράφει και φιλοδοξεί να μοιραστεί τις σκέψεις του με άλλους.

Ωστόσο, με το που θα φτάσει αυτή η ώρα, έρχεται μαζί της και η συνειδητοποίηση πως η συνάντηση με τον άλλο, δεν είναι απλή και εύκολη υπόθεση. Η γραφή που γεννήθηκε σ’ έναν κλειστό, προστατευμένο και ελεγχόμενο χώρο μετατρέπεται σε έκθεση σ’ ένα περιβάλλον που τα όρια και τα χαρακτηριστικά του δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να προσδιοριστούν.

Στον αναγνώστη ή το θεατή δεν παραδίδεται απλώς ένα κείμενο αλλά και το δικαίωμα να το αξιολογήσει και να το κρίνει με βάση τα δικά του κριτήρια.

Μπορεί, όμως, αυτή η συνάντηση με τον άλλο να προκαλεί, τελικά, φόβο;

Αν ναι, για ποιο λόγο;

Επειδή η αδυναμία κατανόησης του έργου θα προκαλέσει κακή κριτική, απόρριψη, παρερμηνεία, υποτίμηση, ή θα φέρει τον άλλο σε δύσκολη θέση, παρόλο που κάτι τέτοιο δεν πέρασε καν απ’ το μυαλό του συγγραφέα;

Η λογοτεχνία, όπως και η θεατρική γραφή, γεννιέται μέσα σε αυτό το αδιόρατο πεδίο όπου το βίωμα συναντά τη φαντασία και το πραγματικό ενδύεται το μανδύα του μύθου.

Ένας λογοτεχνικός ή θεατρικός χαρακτήρας δεν συντίθεται πάντα από τα ιδιαίτερα στοιχεία ενός μόνο και συγκεκριμένου ανθρώπου, αλλά μπορεί ν’ αποτελεί σύνθεση διαφορετικών χαρακτηριστικών κοντινών μας ατόμων, απλών γνωστών ακόμα και κάποιων που αγνοούμε το όνομα και την ιδιότητα τους αλλά έτυχε να τους δούμε λίγες ή έστω και μία φορά και μας έκανε εντύπωση κάτι πάνω σ’ αυτούς. Τόσο πολύ που χωρίς δεύτερη σκέψη το αξιοποιήσαμε σε κάποια περίπτωση.  

Αυτή είναι μια πραγματικότητα που δεν μπορούμε ν’ αρνηθούμε.

Ο συγγραφέας όσο και αν κρατά πάντα τις αποστάσεις απ’ τον έξω κόσμο για να μπορεί κατ’ αρχήν να τον παρατηρεί όσο καλύτερα γίνεται και στη συνέχεια να συνθέτει το δικό του σύμπαν με τα υλικά που θα έχει συγκεντρώσει, δεν συνεπάγεται πως αποκόπτεται εντελώς και αποτελεί ξένο σώμα.

Κατά μία έννοια, λοιπόν, ο συγγραφέας μέσα από το έργο του επιστρέφει στον έξω κόσμο, στον αναγνώστη ή το θεατή, αυτό που εισέπραξε ο ίδιος, αφού πρώτα το επεξεργαστεί και του δώσει τη μορφή που ταιριάζει στο δικό του τρόπο σκέψης και στην οπτική με την οποία βλέπει, κρίνει και αξιολογεί κάθε τι.

Ωστόσο, μπορεί να μην το κάνει πάντα απευθείας και αποκάλυπτα.

Οι ήρωες που δημιουργεί δεν είναι χρήσιμοι μόνο για να εξελίξουν την ιστορία που προσπαθεί ν’ αφηγηθεί, αλλά είναι απαραίτητοι καθώς λειτουργούν και ως ένα ασφαλές καταφύγιο για τον ίδιο.

Του επιτρέπουν να εκθέσει και τις πιο αιρετικές απόψεις χωρίς να πει «εγώ».

Να εκφράσει μια δύσκολη αλήθεια χωρίς να την πάρει πάνω του.

Να μιλήσει για ένα τραύμα, μια ανεκπλήρωτη επιθυμία, μια σοβαρή αδυναμία δίχως ν’ αναγκαστεί να ομολογήσει πως αφορά τον ίδιο.

Μόνο που το καταφύγιο δεν είναι πάντα ασφαλές, αλλά σε πολλές περιπτώσεις αποδεικνύεται ιδιαίτερα ευάλωτο.

Είναι οι περιπτώσεις που ο θεατής ή ο αναγνώστης βλέπει το κείμενο σαν έναν καθρέπτη του συγγραφέα!

Ο Ουμπέρτο Έκο σ’ ένα από τα άρθρα που δημοσίευσε στη στήλη Le Bustine di Minerva στο περιοδικό L’ Espresso, με τίτλο «Ευπιστία και ταύτιση» σημειώνει ότι «πολλοί αναγνώστες δυσκολεύονται να διακρίνουν σ’ ένα μυθιστόρημα την πραγματικότητα από τη μυθοπλασία και τείνουν ν’ αποδίδουν στον συγγραφέα πάθη ή σκέψεις των ηρώων του», αφού όπως ισχυρίζεται «η αφηγηματική μυθοπλασία μπορεί να είναι πιο αληθινή από την αλήθεια, να εμπνεύσει ταυτίσεις, αντίληψη ιστορικών φαινομένων, να δημιουργήσει νέους τρόπους αίσθησης».     

Και στο ίδιο άρθρο πάντα, γράφει επίσης ότι «όλοι μας διαισθανόμαστε ότι η Μαντάμ Μποβαρί δεν υπήρξε ποτέ, αλλά υπάρχουν πολλές γυναίκες σαν αυτήν και ίσως να είμαστε και εμείς λιγάκι σαν αυτήν και παίρνουμε μαθήματα για τη ζωή εν γένει και για τον εαυτό μας».

Άρα και σύμφωνα με το μεγάλο Ιταλό διανοητή και συγγραφέα ο κάθε αναγνώστης μπορεί να δει το κείμενο και ως έναν δικό του καθρέπτη!

Επιστρέφουμε, λοιπόν, στο θέμα του φόβου απέναντι στον αναγνώστη ή το θεατή.

Θα πρέπει ο συγγραφέας να διακατέχεται, τελικά, απ’ αυτό το φόβο;

Καθώς μ’ έχει απασχολήσει πολλές φορές αυτό το ερώτημα, σκέφτομαι ότι ίσως να ξεκινά από μια παρανόηση ή λάθος εκτίμηση των πραγμάτων.

Πως όταν κάποιος διαβάζει ένα έργο μας, διαβάζει εμάς τους ίδιους. Ότι η κρίση του για το κείμενο είναι αναγκαστικά κρίση για τον άνθρωπο που το έγραψε. Ότι μια παρερμηνεία ισοδυναμεί με προσωπική αποτυχία και μια απόρριψη, με απόρριψη του εαυτού μας.

Ωστόσο, το κείμενο είναι μόνο ένα μέρος του εαυτού μας, όχι ολόκληρος ο εαυτός μας. Είναι ένα κομμάτι της σκέψης μας, μια απόπειρα να κατανοήσουμε τον κόσμο, που δεν ολοκληρώνεται σε μια και μοναδική προσπάθεια αλλά είναι μια δυναμική διαδικασία που μπορεί ν’ αλλάζει προσανατολισμό και στόχευση κάποιες φορές έως και εκ βάθρων.

Γράφοντας και δημοσιοποιώντας το κείμενο μας θέλουμε να επικοινωνήσουμε με τους άλλους. Γι’ αυτό οφείλουμε ν’ αποδεχτούμε πως στην επικοινωνία δεν είναι δυνατόν ποτέ να υπάρχει ο απόλυτος έλεγχος.

Δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι θα μας καταλάβουν, αλλά δημιουργούμε την πιθανότητα να μας συναντήσουν.

Με τις λέξεις μας ελπίζουμε πως χτίζουμε κάτι ζωντανό και ικανό να ενεργοποιήσει διάφορα συναισθήματα στον άλλο.

Το ποια θα είναι αυτά, σε τι έκταση και ένταση δεν είναι κάτι που μπορούμε ούτε να προβλέψουμε, ούτε να το καθορίσουμε.

Ουσιαστικά ελπίζουμε να συμβεί. 

Οπότε, καταλήγοντας, σκέφτομαι μήπως αυτό μας δημιουργεί το φόβο ότι θα διαβαστούμε;  

Πως δεν θα καταφέρουμε να συνδεθούμε με τον αναγνώστη και να τον πείσουμε να συμμετάσχει στην κουβέντα που προσπαθούμε να ανοίξουμε με το κείμενο μας.

Προσωπικά πιστεύω ότι δεν γράφουμε μόνο για να πούμε κάτι.

Γράφουμε και για να δημιουργήσουμε το χώρο όπου κάποιος άλλος θα έχει τη δυνατότητα να προσφέρει τη δική του ματιά, τη δική του άποψη, σε μια συζήτηση που μπορεί να εξελίσσεται και να καρποφορεί χωρίς να χρειαστεί να έρθουμε ποτέ σ’ επαφή.

Η απαραίτητη γέφυρα ανάμεσα μας θα έχει στηθεί μέσα απ’ το γραπτό μας. 

Υ.Γ. Η εισήγηση μου στο 10ο λογοτεχνικό συμπόσιο του περιοδικού ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ.